ՎԱՔԸՖԼԸ

                                          

                       Վերջին  հայկական  գիւղը նուաղումի վտանգի տակ

 

Առօրեայ կեանքի փափուկ զգացումները, նկարագրուած Սէրքան Կիւրպիւզի պատկերավաւերագրութեան և Գարոլին Թրէնտ Կիւրպիւզի հարցազրոյցի միջոցաւ։Ահաւասիկ  իրենց ճամբորդութիւնը, Թուրքիոյ մէջ գտնուող վերջին  հայկական գիւղի մէջ, ուր կը տիրէ  յոյս և վախ ապագայի հանդէպ :

 

                              

Մուսա լեռան  հովիտների վրայ, Արևուն  ճառագայթներով փայփայուած  շերտ մը հողի վրայ կը գտնուի փոքրիկ գիւղ մը, ուր  կեանքը դեռ կը շարունակուի  բնութեան իր նախկին  կշռոյթով, խանդավառուած  ժողովրդական փառատօներով ու շրջապատուած  նարինջի անտառներով։ Համայնքային կեանքի համերաշխութիւնը գիւղի բնակիչները  առանցին չի ձգէր դերևս  բայց միևնոյն ատեն նոր սերունդին ապագայ մը չի խոստանար ։

 Վաքըֆ Գիւղ, Թուրքիոյ մէջ ոտքի մնացած վերջին հայկական գիւղն է որ ունի հազիւ 130 հոգինոց  համայնք մը որ բոլոր երկրին մէջ մնացած քանի մը տասնեակ հազար հայ բնակչութեան  փոքրիկ մէկ մասը կը ներկայացնէ:Ասիկա շատ փոքրիկ թիւ մըն է, նկատի առած որ հազիւ դար մը առաջ նոյն տարածաշրջանի վրայ  կապրէին շուրջ երկու միլիոն հայեր։ Մուսա Լեռ այսինքն Մովսէսի Լեռը  իր շուքին տակ կը  պարունակէր  այլ հինգ գիւղեր ևս որոնք կարողութիւնը չունեցան  դիմանալու պատմութեան կատաղութեան դիմաց ու  ջնջուեցան 1900 ի սկիզբի Մեծ Եղեռնի աղիտալի օրերուն: Վերապրողներէն շատեր  փոխադրուեցան Լիբանան, միայն այս փոքրիկ գիւղի ժողովուրդը, լեռան ստորոտը  կը շարունակէ իր գոյատևման պայգարին զինուած մէկ ձեռքերնին ունենալով նարինջ մը իսկ միւսին մէջ բաժակ մը օղի։

 Այս փոքրիկ համայնքը, իր առօրեայ աշխատանքով մեզ ցոյց կուտայ այն եռանդը և ոյժը որ կը գտնուի իրենց  հոգիներուն մէջ։Աշխատանքով լեցուն կեանք մը, կէս մնացած երազներ, ուսանելու կամ աւելի լաւ ապրուստ ապահովելու համար իրենց տունը ձգելով հեռանալու ու իրենց  բոլոր կեանքը իրանց գիւղէն հեռու ապրելու ստիպողականութիւն:Բայց այդ հողերը, իրենց խորքին մէջ կը պարունակեն այդպէս ոյժ մը որ իր բոլոր որդիները  առաջի առիթով ետ  դէպի Մուսա Լեռ կը կանչէ անոնք ուր որ ալ ըլլան։Մուսա Լեռան զաւակները  կրնան հաստատուած ըլլալ զանազան քաղաքներ, անոնք կրնան ապրիլ այլ վայրերու մէջ բայց անոնց  իսկական տունը ի վերջոյ Վաքըֆլը Գիւղի մէջ կը գտնուի։

Բնակչութեան իմաստութիւնը և իրենց աւանդութիւններու հանդէպ անոնց ունեցած յարգանքը, զանոնք  շղթայի  օղակներու նման զիրար կը միացնէ եթէ նոյնիսկ իրենց մէջ գտնուին մշակութային, կրօնական  ու մտայնութեան  տարբերութիւններ:Ասոր ամենալաւ  օրինակն է Մէհմէտը, որ Իսլամ կրօնքի պատկանող թուրք մըն է որ կաչակցի թուրք ազգայնական ՄՀՓ   կուսակցութեան բայց ծնած է Վաքըֆ գիւղի մէջ ուր  կը բնակի մինչև այսօր: Իր մանկութեան բոլոր ընկերները հայ են  ուստի կը խօսի հայերէն:Իր Թլփատումի արարողութեան  կնքահայրն իսկ հայ մըն է։

Վաքըֆլըի մէջ երկու հարկանի տուներուն դուռները, որոնց մէջ կը բնակին երեք չորս զաւակի տէր ընտանիքներ միշտ բաց են բոլոր հիւրերուն, ըլլան անոնք զբօսաշրջիկ, լրագրող կամ բնակիչ։ Նոր սերունդները, անոնք որքան որ ալ հպարտ ըլլան իրենց արմատներէն ու իրենց պատկանած մշակոյթէն, ստիպուած են գաղթելու։ Ոմանք աւելի լաւ ապագայ մը ապահովելու, ոմանք աւելի լաւ ուսում մը ստանալու, իսկ ոմանք ալ իրենց  մայրենի լեզուն սորուելու համար որովհետև միայն Պոլսոյ Հայկական վարժարաններու մէջ է որ անոնք կրնան հայերէն լեզուի դասաւանդութիւն ստանալ։ 

Վաքըֆ գիւղի հայերէն բարբառը, նկատի  առնելով որ իր բնակիչներուն տարիքը օր է օր կը յառաջանայ,  անհետացման վտանգի տակ կը գտնուի։ Դժբախտաբար միայն լեզուն չէ որ կը նուաղի Վաքըֆլըի մէջ,  այլ կը նուաղին նաև հին աւանդութիւնները ու անոնց կը գերազանցէն  նոր սերունդներու սովորութիւնները։ Ճանիք կը բացատրէ թէ 1950 ական թուականներուն, իրենց գիւղի մէջ ժողովուրդը լաւ չէր դիմաւորէր եթէ  զոյգ մը հասարակութեան մէջ իրարու հետ տեսնուէր։ Նոյնիսկ երբ ինք զինուորութեան պարտականութեան համար պիտի հեռանար իր գիւղէն, վերջին օրը հրաժեշտի պահուն երբ ան բռնած էր իր  կնոջ ձեռքը, ասիկա անհանգստութիւն  պատճառած էր  ժողովուրդին։ Հիմա 12 տարիներ են որ գիւղին մէջ նոր ամուսնութիւն մը չէ իրականացած :

 Ապագան յոյս չի տար:Երիտասարդները վերականգնումի օդը կը շնչեն։ Անոնք  մշակոյթ, ուսում, լաւ ապագայ կը ցանկան բայց թիւրին ապրուստ  կը փափաքին ու  այս նպատակով  կը ձգեն իրենց գիւղը և կը հեռանան իրենց մէջը կրելով այն յոյսը որ օր մը   իրենց մեծ հայրերուն նման պիտի  վերադառնան իրենց գիւղը։ Այսպէսով Վաքըֆլը գիւղը օրէ օր կը պարպուի: Մելինէ որ տասնըհինգ տարեկան մանկամարդ աղջիկ մըն է որ ապագային կը փափաքի հոգեբան ըլլալ, կը գանգատի ըսելով թէ ժամանակը որքան արաք կանցնի Վաքըֆ գիւղի քան թէ Պոլսոյ մէջ ուր հոն ինք կուսանի։ Գիւղին մէջ գործի հնարաւորութիւնները սահմանափակուած են։ Նարնջենիներով լեցուն հովիտները զիրենք կը հպարտացնեն դեռևս բայց բաւարար չեն անոնց բոլորին համար եկամուտ ապահովելու: Վաքըֆլըի մէջ մարդիկ  բոլոր օրը կաշխատին բայց այդ դժուար աշխատանքի փոխարէն անոնց շահած դրամը հազիւ կը բաւէ իրենց  միայն իրենց առօրեայ հացը ապահովելու:

<<Եթէ ապրուստի և դրամ շահելու համար պայքարելու ստիպուած չէք Վաքըֆգիւղ շատ գեղեցիկ վայր մըն է >> կըսէ Թորոս որ տեղացի համեստ մարդ մըն է որ Շիրին անունով սիրուն  շուն մը ունի։

Վիգէն որ իր ուսումը նոր աւարտած երիտասարդ մըն է ու չի  ցանկար  մեծ հաստատութիւններու մէջ աշխատիլ այլ որոշած է հոն մնալ ու իր պտուղները հասցնել, մեզ կըսէ թէ ան վճռած է հոն մնալ  գոյատևեցնելու համար իրենց գիւղը բայց գիտակից է  թէ գիւղը օր է օր կը պարպուի ։

 -  Հիսու՜ն տարիներ յետոյ ...

Նախադասութիւն մը որ վախ կը պատճառէ բոլորին։Երիտասարդները կը մեկնին, նոր ընտանիքներ չեն կազմուիր այդպէս կը դուի  թէ Մուսա Լեռան  քաղցր բլուրները կը դատարկուին։

<<Կը յուսամ թէ Վաքըֆլը շարունակէ ըլլալ Թուրքիոյ միակ Հայկական գիւղը, բայց անտարակոյս ան յառաջիկայի հիսուն տարիներու մէջ պիտի կորսնցնէ իր յատկութիւններէն շատերը։ Ի ՜ նչ  կրնանք ընել  այսպէս է կեանքը>> կըսէ երիտասարդ Անուշ ունենալով իր դէմքին վրայ  դառնութեան ծանր արտայայտութիւն մը։ Իսկ Մելինէ, մեզ կը բացատրէ թէ ինք կուսանի Պոլսոյ մէջ ուր պիտի մնայ երկար տարիներ բայց կըսէ թէ  2062 թուականին երբ ան հանգստեան պիտի կոչուի կը յուսայ ետ Վաքըֆգիւղ վերադառնալ: Այդպէս ինչպէս ըրած են իր մեծ հայրը և բոլոր անոնք որոնք որոշ շրջանէ մը վերջ վերադարձած են իրենց գիւղը։ Բոլորը կը երազեն օր մը վերադառնալ իրենց գիւղը, յուսալով որ այս ժամանակամիջոցի մէջ ան վերածուած ըլլայ վերածաղկած ու բարգաւաճ գիւղի մը։ Իրենք յոյս ունին որ զբօսաշրջութիւնը զարգանայ իրենց գիւղին մէջ որովհետև անոնք  կը հաւատան որ միայն զբօսաշրջութեան շնորհիւ է որ իրենց գիւղի բնակչութիւնը կրնայ աճիլ,  իրենց պարտէզները  կրնան դարձեալ  ծաղկիլ և  իրենց տուները կրնան  դարձեալ  խանդավառուիլ։  Վիգէն կըսէ որ ան վճռած է չի ձգել իր նարնջենիները ու չի հեռանալ ինչ որ ալ ըլլան պայմանները։

 

Սէնտի Ճէնթիլեծծա